Siyer Öğretimi Çalıştayları

Siyer Öğretimi Çalıştayları

(Haziran 2015-Şubat 2018)

            Ülkemizde son yıllarda siyer öğretimi, örgün ve yaygın eğitim kurumlarında siyer derslerinin okutulmaya başlanması, Siyer alanındaki akademik çalışmaların yaygınlaşması, dernek ve vakıflar tarafından çeşitli etkinlik ve faaliyetlerin düzenlenmesiyle büyük bir ivme kazanmıştır. Hz. Peygamber’in hayatını öğretme amacıyla yapılan tüm bu çalışmaların getirilerinin paylaşılması, eksik ya da hatalı yönlerinin tespit edilerek çözüm önerilerinin sunulması ve siyer öğretimdeki temel eksikliklerin belirlenmesi gibi pek çok amaca matuf olarak Siyer çalıştayları tertip edilmiştir. Doç. Dr. Şaban Öz’ün teklifiyle Prof. Dr. Adnan Demircan ve Siyer Vakfı kurucusu Muhammed Emin Yıldırım’la beraber projelendirdikleri bu çalıştaylar, Uluslararası Siyer Araştırmaları Enstitüsü’nün ev sahipliğinde gerçekleştirilmiştir.

            “Türkiye’de Siyer Öğretimi Sorunları ve Çözümleri” üst başlığını taşıyan Siyer çalıştayları 2015 ile 2018 yılları arasında düzenlenmiş, program kapsamında beş çalıştay gerçekleştirilmiş ve her çalıştayda farklı eğitim düzey ve tabakalarındaki siyer öğretimi çeşitli yönleriyle incelenmiştir. Çalıştaylara ülkemizin farklı İlahiyat ve İslâmi İlimler fakültelerinde görev yapan Siyer ve İslâm Tarihi alanındaki yetkin hocalar iştirak etmişlerdir.

            Çalıştayların ilki “Ortaokul ve Ortaöğretim Siyer Öğretim Problemleri ve Çözüm Önerileri” başlığıyla Haziran 2015 tarihinde Çanakkale’de gerçekleştirildi ve ilk tebliğ Yrd. Doç. Dr. Mahmut Kelpetin tarafından sunuldu. “Ortaokul ve Ortaöğretim’deki ‘Hz. Muhammed’in Hayatı’ Dersinin Sunulmasında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri” başlıklı tebliğde 2013-2014 eğitim-öğretim yılı itibariyle ortaokul ve orta öğretimlerdeki seçmeli dersler arasında bulunan “Hz. Muhammed’in Hayatı” dersinin eğitim materyalleri incelenmiştir. Tebliğde dersin isminin doğurduğu problemlerin tespiti başta olmak üzere materyallerin muhtevası çeşitli yönlerden analiz edilmiş, ders içeriğin kronolojik mi yoksa tematik olması gerektiği konusu Kelpetin’in tebliğinde en dikkat çekilen husus olmuştur.

            İlk tebliğin ardından müzakereler yapılması akabinde de Prof. Dr. Levent Öztürk tarafından hazırlanan “İmam Hatip ve Anadolu İmam Hatip Liselerinde Okutulan Siyer ‘Hz. Muhammed’in Hayatı’ Dersinin Sunulmasında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri” başlıklı ikinci tebliğ sunuldu. Öztürk, Cumhuriyet dönemi öncesi ve sonrasında siyer öğretimi hakkında bilgiler vermesinin ardından, siyer ders kitaplarını; planlama, görsellik, bilgi ve kaynak kullanımı açısından incelemiş, aynı zamanda bu incelemesini grafiklerle daha da detaylandırmıştır. Tebliğinin sonuç kısmında da içeriye yönelik kendi değerlendirmesini ve tespit edilen sorunların çözümüne yönelik önerilerine yer verilmiştir.

            Toplamda iki tebliğ sunulan ilk çalıştayda Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı okullardaki siyer öğretimde tespit edilen problemleri aşmak veya asgari düzeye indirmek amacıyla birtakım kararlar alınmış ve bu kararlar sonuç bildirgesi olarak kamuoyuyla paylaşılmıştır. Bildiride yer alan ders müfredatının yeniden hazırlanması, ders adında değişikliğe gidilmesi ve kitapların yeniden yazılması kararları, MEB tarafından dikkate alınarak siyer dersinin müfredatı yeniden hazırlanmış, ders adı  “Peygamberimizin Hayatı” olarak değiştirilmiş ve ders kitapları yeniden yazdırılmıştır.

            Siyer çalıştaylarının ikincisi Ocak 2016 tarihinde yine Çanakkale’de gerçekleştirildi. “Lisans ve Lisansüstü Düzeyde Siyer Öğretiminin Karşılaştığı Sorunlar ve Çözüm Önerileri” başlıklı çalıştayda Prof. Dr. Âdem Apak ve Prof. Dr. Hanefi Palabıyık’ın hazırladığı tebliğler sunuldu. Apak, “Lisans Öğretiminde Siyer Dersinin Sorunları ve Çözüm Önerileri” isimli tebliğinde ders kredisi ve materyallerinden kaynaklanan problemlere değinmesinin yanı sıra öğretim elemanlarından ve öğrencilerin yetersizliğinden kaynaklanan sorunları da detaylı olarak ele almıştır.

            Palabıyık ise “Lisansüstü Siyer Çalışmalarında Karşılaşılan Problemler ve Çözüm Önerileri” başlığını taşıyan tebliğinde ülkemizde siyer alanında yüksek lisans ve doktora düzeyinde eğitim yapan üniversiteleri tespit etmiş ve bu süreçlerde okutulan dersleri listelemiştir. Yüksek lisans ve doktora sürecinde gerek öğrenci gerekse öğretim üyesi temelli sorunlarının ele alındığı tebliğine çözüm önerileriyle son veren Palabıyık’ın tebliğinde kanaatimizce en dikkat çekici hususlar doktora düzeyinde siyer öğretim veren üniversitelerin azlığı ve istisnalar olmakla birlikte yüksek lisans ve doktora düzeyinde şümullü siyer derslerinin ve siyer alanında yeteri oranda ders çeşitliliğinin olmamasıdır.

            Lisans ve Lisansüstü siyer öğretimini ele alan Siyer çalıştaylarının ikincisinde tespit edilen sorunların aşılması için ilkinde olduğu birtakım kararlar alındı. Bildiride yer alan: Siyer-i Nebî Anabilim Dalı açılması, ders kredisinin arttırılması, öğrencilere yönelik kitapların hazırlanması, çalıştay, panel, kongre ve sempozyum türü toplantıların yapılması şeklindeki kararların ilgili kurumlara ve kamuoyuna duyurulması akabinde kararların uygulanmasına yönelik çeşitli adımlar atılmıştır.

            Siyer çalıştaylarının “Lisansüstü Siyer Tez ve Çalışmalarda Karşılaşılan Problemler ve Çözüm Önerileri” başlıklı üçüncüsü Balıkesir’de düzenlendi ve çalıştayın ilk tebliği Doç. Dr. Metin Yılmaz tarafından “İlahiyat Fakültelerinde Hazırlanan Siyer Konulu Lisansüstü Tezler Üzerine Bir Değerlendirme” başlığıyla sunuldu. Yılmaz,  kuruluşundan günümüze kadar ilahiyat fakültelerindeki İslam tarihi ve Siyer eğitimi hakkında bilgi vermesinin ardından bu fakültelerde siyer alanında hazırlanmış ve devam etmekte olan tezleri tespit etmiştir. Master ve doktora düzeyinde yapılmış bu çalışmaların listelerini diğer bir değişle “Cumhuriyet Dönemi Siyer Tez Kataloğu”nu oluşturmuştur. Aynı zamanda tezlerin yıllara göre dağılımı da çeşitli istatistikler hazırlanarak tablolaştırılmıştır.

            Tez konusu belirleme safhasından başlayarak tüm çalışma sürecin de danışma, öğrenci veya her ikisinden kaynaklanan sorunlara tebliğde dikkat çekildi. Üzerinde durulan bir başka konu da aynı konuların kısa zaman içerisinde tekrar çalışılmasıdır. Ayrıca tezlerdeki kalite sorunu da tüm katılımcıların yakındıkları bir husus oldu.

            Çalıştayın “İslâm Tarihi Anabilim Dallarında Siyer Üzerine Yapılan Doktora Sonrası Çalışmalara Dair Bir Deneme” ismini taşıyan ikinci tebliği Prof. Dr. Fatih Yahya Ayaz tarafından sunuldu. Ayaz,  öğretim üyeleri tarafından doktora sonrası süreçte siyer alanında hazırlanan akademik çalışmaların literatürünü oluşturmuştur. Alandaki çalışmalar üniversiteler esas alınarak sıralanmış daha sonra kitap, kitap bölümü, makale ve tebliğ şeklinde tasnif edilerek listelenmiştir. Bu listenin yanı sıra çalışmaların üniversitelere, yıllara, konulara göre dağılımı gibi çeşitli tablolar hazırlanarak istatistikler oluşturulmuştur.

            İslâm tarihinin herhangi bir alanıyla iştigal edenlerin Hz. Peygamber’in hayatıyla ilgili yazılar kaleme alabildiği ve akademik çalışmalarını tamamen Siyer’e tahsis etmiş araştırmacıların yetişmediği tebliğde ve müzakerelerde öne çıkan konular arasında gelmektedir.

            Haziran 2016 tarihinde düzenlenen üçüncü siyer çalıştayında akademik çalışmalardaki problemleri aşmak amacıyla; Siyer Araştırmaları Enstitüsü’nün kurulması, interdisipliner çalışmaların yapılması, Siyer Tez Veritabanı’nın oluşturulması ve Siyer Tez Çalıştayları düzenlenmesi şeklinde kararlar alındı. Siyer Tez Değerlendirme Toplantıları, 2016 ve 2017 yıllarında yapıldı.

            Siyer çalıştaylarının dördüncüsü “Çocuk Kitapları, Edebi Eserler ve Popüler Yayınlarda Siyer Öğretimi Sorunları ve Çözümleri” üst başlığıyla Ocak 2017 tarihinde Yalova’da düzenlendi, fakat öncekilerden farklı olarak üç tebliğ yer almaktadır. “Çocuklar İçin Yazılan Siyer Kitaplarındaki Sorunlar ve Çözüm Önerileri” isimli ilk tebliğ, Doç. Dr. Şaban Öz tarafından hazırlanarak sunuldu. Ulaşabildiği tüm çocuk siyer kitaplarını tetkik ettiğini belirten Öz, çocuk kitaplarındaki hataları detaylı ve kapsamlı bir içerikle çalışmasında ortaya koymuştur. Tebliğde sadece metinsel hatalara yer verilmemiş, incelenen kitaplardaki görsel eksiklik ve hatalar da çalışmaya dâhil edilmiştir.

            Çalıştayın ikinci tebliği Prof. Dr. Eyüp Baş ve Arş. Gör. M. Samet Bilgin tarafından hazırlandı. “Türkiye’de Popüler Siyer Çalışmalarının Sorunları ve Çözüm Önerileri” isimli tebliğ Bilgin tarafından sunuldu. Bilgin, öncelikle “Popüler Siyer” ifadesinin anlamı üzerinde durmuş, akabinde Cumhuriyet dönemi popüler siyer yazıcılığının tarihini 1949 öncesi, 1950-1990 arası, 1990 sonrası olarak dönemlere ayırarak incelemiştir. Bu girizgâhın akabinde popüler siyer kitapları kapsamlı bir içerikleri ele alınmıştır.

            IV. Siyer çalıştayının “Cumhuriyet Dönemi Manzum Eserlerde Siyer Anlatım Sorunlar ve Çözüm Önerileri” başlıklı üçüncü ve son tebliği Prof. Dr. Ali Aksu tarafından hazırlandı. Aksu, Hz. Peygamber’in hayatının, ahlakının, kişiliğinin, gazvelerinin şairler için inanılmaz bir ilham kaynağı olduğunu ve onların divan edebiyatında zaman içerisinde müstakil türler olarak ortaya çıktığı belirtmiştir. Bu türler hakkında bilgiler veren Aksu, Cumhuriyet döneminde yaşamış Mehmet Akif Ersoy, Necip Fazıl Kısa Kısakürek, Sezai Karakoç ve Arif Nihat Asya’nın şiirlerini kritik ederek bu dönemin edebiyatındaki siyer anlatımını ortaya koymuştur. Tebliğde yeni Türk şiirlerinde ve romanlarındaki Hz. Peygamber algısı da çeşitli başlıklar altında analiz edilmiştir.

            Aksu’nun sunumuyla tamamlanan çalıştayda tespit edilen sorunların çözümüne yönelik alınan kararlar ilgili kurumlar ve kamuoyuyla paylaşıldı. Bunlardan interdisipliner çalışmalar hazırlanmalı önerisi, dört kitap halinde hazırlanan “Peygamberim Serisi” projesiyle Siyer Vakfı tarafından hayata geçirildi.

            Siyer çalıştaylarının beşinci ve sonuncusu olan “Diyanet Teşkilatı ve Sivil Toplum Kuruluşlarında Siyer Öğretimi Problemleri ve Çözüm Önerileri” üst başlığıyla Şubat 2018 tarihinde Yalova’da gerçekleştirildi. Dört tebliğin yer aldığı çalıştayda, ilk tebliğ “Kur’ân Kurslarında Okutulan Kitaplarda Siyer Öğretimi” başlığıyla Prof. Dr. M. Hanefi Palabıyık tarafından sunuldu. Palabıyık, Kur’ân kurslarının tarihi, yaz-kış öğretim programları hakkında detaylı bilgiler vermesinin akabinde bu kurslarda kur şeklinde okutulan hâlihazırdaki kitapları tetkik etti.

            Çalıştayın ikinci tebliği Arş. Gör. Asım Sarıkaya tarafından hazırlandı. “Diyanet İşleri Başkanlığı Tarafından 2015-2017 Yılları Arasında Hazırlanan Hutbelerde Siyer Öğretimi –Sorunlar ve Çözüm Önerileri–” başlıklı tebliğde, Cumhuriyet’in ilanından günümüze hutbelerin hazırlanma süreci hakkında bilgi verilmiş, daha sonra hutbelerde yer verilen siyer metinlerden hareketle siyer öğretimi analiz edilmiştir.

            Siyer Vakfı kurucusu Muhammed Emin Yıldırım tarafından çalıştayın üçüncü tebliği sunuldu. “Vakıf ve Derneklerde Siyer Öğretimi” başlıklı tebliğde bu kuruluşlardaki siyer öğretimi ve okutulan kitaplar ile siyer alanında düzenlenen etkinlik, program ve yarışmalar hakkında bilgi verildi. Yıldırım, özellikle son yıllarda siyer öğretiminde vakıf ve derneklerin yoğun faaliyet yürüttüklerini hatta bazı vakıfların, siyer öğretiminin daha nitelikli hala gelmesi için özel çalışmalar yaptığını vurguladı.

            Prof. Dr. Abdülkadir Evgin tarafından hazırlanan “Cemaat Ve Tarikatlarda Siyer Öğretimi/Anlayışı” isimli çalışma, V. Siyer Çalıştayı’nın son tebliği oldu. Cemaat, tarikat, hizip ve fırka kavramlarını ve toplumdaki yanlış peygamber algısını sebepleriyle birlikte analiz eden Evgin, akabinde bazı cemaat ve tarikatların siyer anlayışını ele aldı. Tebliğde bu anlayışın sebepleri ve amaçları üzerinde durulmasının yanı sıra cemaat ve tarikatların mensuplarına sunmuş oldukları Hz. Peygamber tasavvurları da tespit edilmiştir.

            V. Siyer Çalıştayı’nda Diyanet Teşkilatı ve Sivil Toplum Kuruluşları’nda Siyer öğretiminde tespit edilen hata ve sorunların çözümüne yönelik kararlar alındı. “Siyer istismarına karşı hassasiyet gösterilmeli” kararının, bazı sivil toplum kuruluşlarınca dikkat alındığı “Efendimiz”, “Efendiler Efendisi” gibi istismara açık ifadelerin kullanılmamasına dikkat edildiği şimdiden görülmüştür.

            Haziran 2015 tarihinde başlayan Siyer çalıştayları, Şubat 2018 tarihinde tamamlanmış ve bu süreçte beş çalıştay gerçekleştirilmiştir. Bu çalıştaylar Siyer’in çok geniş bir yelpazeye sahip olduğunu başka bir deyişle kendine has usûlü, metodları, kaynakları, öğretim teknikleri olduğunu ortaya koymuştur.

            Siyer’in diğer ilimlerle yakın ilişki içerisinde bulunması Hz. Peygamber’i anlamada bu ilimlerden istifade edilebileceğinin yanında interdisipliner çalışmalarında gerçekleştirilebileceği anlamına gelmektedir. Ancak son yıllarda Hz. Peygamber bu dinin mübelliğidir, öyleyse dini ilimlerin tamamında onun hayatını ele alan çalışmalar yapılabilir anlayışı gelişmeye başlamıştır. Siyer’in kendine has usûl ve metodlarını görmezden gelmenin bir sonucu olan bu anlayış, özellikle tefsir ve hadis dallarında görülmektedir. Bu yaklaşımın yanlışlığı da bu çalıştaylar vesilesiyle anlaşılmıştır.

            Henüz okul çağına gelmemiş çocuklardan başlayarak doktora seviyesine kadar tüm eğitim aşamalarında siyer öğretimine dair çeşitli sorunların olduğu ve bu sorunların üstesinden gelebilmek için uzman Siyer akademisyenleriyle çalışmalar yürütmek gerektiği çalıştaylar vesilesiyle ortaya konulmuştur.

            Ayrıca gerek siyer öğretiminde gerekse akademik düzey Siyer çalışmalarında alana vâkıf uzmanların yetiştirilmesi gerektiği çalıştaylarla bir kez daha anlaşılmıştır.

            Beş çalıştayla elde edilen sonuçlar, Siyer’e dair usûl, kaynak, içerik gibi muhtevasında problemler barındıran diğer alanlarda da benzer programların tertip edilmesinin lüzumunu, bunların görmezden gelinmesinin çözüm üretmekten ziyâde sorunların büyümesine neden olduğunu belirgin hale getirmiştir.

 

Asım Sarıkaya*


* Doktora Öğr., Dokuz Eylül Üniversitesi, İslâm Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, asimmsarikaya@gmail.com